Romowie – naród pochodzenia indyjskiego, który wspominany jest w zródlach pisanych poczawszy od XI wieku –teraz dopiero zaczeli pisac w swoim ojczystym jezyku, a tym samym tworzyc literature narodowa. Po próbach literackich zajeli sie równiez twórczoscia w innych dziedzinach (malarstwo, rzezba, muzyka, teatr ) co bylo rezultatem budzenia sie oraz rozwoju swiadomosci narodowej w koncu lat szescdziesiatych naszego wieku, kiedy to przystapili do organizowania wlasnych towarzystw kulturalno – artystycznych, a pózniej takze partii politycznych (Czecho –Slowacja, Rumunia, Wegry, Bulgaria, Jugoslawia). Chodzilo w tym wszystkim o próbe wspólnej identyfikacji narodu jak tez o osiaganie wyzszego stopnia swiadomosci spolecznej i kulturowej oraz dazenie do postepu spolecznego . zjawiskom tym zawsze towarzysza podstawowe pytania : kim jestesmy , dokad zmierzamy ? Byly juz co prawda i wczesniejsze takie próby. Pojawily sie zwykle w okresach historycznych przelomów lub towarzyszyly wydarzeniom budzacym nadzieje na uprawnienia wszystkich narodów. W ten sposób zrodzila sie m.in. idea stworzenia organizacji Romów w bylym ZSRR kilka lat po rewolucji pazdziernikowej. Mianowicie w 1925 roku zalozono Ogólnoradziecki Zwiazek Cyganów, którego zadaniem bylo podniesienie poziomu kulturalnego Rromów. Zainicjowano przytym czasopismo wydawane w jezyku rromskim.,,Newo Drom ‘’( Nowa Droga), radiowe audycje w Moskwie, Moskwie Moskwie Uzgorodzie utworzono szkole z rromskim jezykiem nauczania. Na potrzeby uczniów zostal wydany (cyrylica) pierwszy elementarz jezyka rromskiego.W roku 1931 z inicjatywy Atolija Wasiljewicza Lunaczarskiego zalozono w Moskwie teatr ,, Romen ‘’, w którym koncu tegoz roku odbylo sie pierwsze przedstawienie muzyczne.,,Zycie na kolach ‘’

Aleksandra Wiaczeslawowicza Germano. Pisarz ten, nazywany ojcem literatury rromskiej w ZSRR, urodzil sie w 1893 roku we wsi Starczewo – Lepieskino pod Orlem. Jego ojciec byl narodowosci czeskiej, a matka – Rromka z Moraw. Uczeszczal on do szkoly koscielnej, a w 1915 r. opublikowal w Orle swoja pierwsza prace w jezyku rromskim. Po ukonczeniu uniwersytetu na Ukrainie powrócil do Orla, aby po wojnie domowej w roku 1921 znów zaczac pisac. W 1926roku przeniósl sie do Moskwy. Pisal opowiadania, wiersze, tlumaczyl z jezyka rosyjskiego na rromski glównie Puszkina i Gorkiego. Zbieral teksty rromskiej literatury ludowej, podjal sie napisania podrecznika do nauki jezyka rromskiego, a takze byl jednym z organizatorów teatru ,, Romen”. Dopiero w 1962 r. w wydawnictwie ,, Sowietskij Pisatiel” opublikowano zbiór jego prac pod tytulem ,,Wiersze i Opowiadania”. Germano jest równiez autorem obszernej bibliografii poswieconej Rromom, obejmujacej okres od 1730 do 1930 roku, a takze ,,Krótkiej historii rosyjskich Cyganów”.Pierwsza
Rosyjska rromska autorka – Nina Aleksandrowna Dudarowa – urodzona w 1903 r. z zawodu nauczycielka, nie ograniczala swojej dzialalnosci do pracy pedagogicznej, pisala takze wiersze w jezyku rromskim, wydawala literature dziecieca.
W tym samym czasie tworzyli takze inni intelektualisci i poeci na przyklad Mikolaj Aleksandrowicz Pankow (urodzony w 1895r. w Petersburgu). Razem z M. W. Siergiewskim i A. P. Baranikowem pracowal on nad slownikiem jezyka cygansko – rosyjskiego, a Olga Pankowa (urodzona w 1911 r. w Petersburgu) byla autorka tomu wierszy pt,,Amare Diwesa ‘’ (Nasze Dni). Które opublikowala w Moskwie w 1933. Razem z nimi pracowal równiez Mihailo Bezijudsko (ur. W r. 1901 w okolicy miasta Sapozok – gubernia riazanska ). Który od 1931r. byl czlonkiem zespolu teatralnego ,,Romen” oraz Mikolaj Satkiewicz (ur. 1917), z zawodu profesor literatury i jezyka rosyjskiego, który w 1933 r.opublikowal pierwsze swoje wiersze.
W okresie pózniejszym tworzyli Iljko Mazuro (ur. W 1938r. w Moldawi), filolog Karlo Rudewicz (ur. W 1939 r. na Litwie), Iwan Romano (ur. W 1941 r.), autor ksiazki ,, Zegnaj mój taborze” , wydanej w 1968r. oraz wielki Leksa Manus (pseudonim literacki Aleksandra Bielugina) ur. W 1914 r. w Moskwie- poeta i autor licznych prac o naszym jezyku a takze autor przekladu na jezyk rromski indyjskiej epopei ,, Ramajana ” (wyd. w 1990 r. w Chandigarze).Ten krótki przeglad literatury rromskiej byl w Zwiazku Radzieckim zakonczonym przypomnieniem tajemniczego Adama Tikno (1875-1948), którego uwaza sie za ojca poezji rromskiej. Tikno urodzil sie gdzies w poblizu granicy Afganistanu i bylego ZSRR, jego rodzice, koczownicy przeniesli sie pózniej na terytorium Rosji . Tiko wyrózniajac sie podczas wojny rosyjsko – japonskiej uzyskal stopien oficerski , ale porzucil jednak sluzbe wojskowa przylaczyl sie do grupy koczowników zwanych ,,Zaty” wraz z którymi trafil Ado Niemiec , gdzie pod Birkenfeldem w grudniu 1948 r. zmarl. Tlumaczenia jego nielicznych wierszy opublikowano dopiero w latach 50. w czasopismach ,, Etudes Tsiganes” i ,, Lacho Drom”, ale nie mamy zadnej pewnosci , czy kiedykolwiek istnial oryginal po rromsku .
Zgodnie z chronologia powinnismy teraz omówic literature rromska w Polsce, kraju , w którym urodzila sie w 1909 r. Bronislawa Wais , Rromka o wybitnej osobowosci . Papusza – bowiem znana byla pod tym imieniem – zadebiutowala jako poetka w r. 1951. Julian Tuwim wielki milosnik rromskie kultury i autor ,, Cyganskiej biblii” , oswiadczyl w liscie pisanym do niej , ze ,, z radoscia czyta jej wiersze pelne plomiennych i serdecznych slów ” ,- gdzie indziej okresla te wiersze jako ,, czysta poezje ”. Tomik pod tytulem ,, Papusaqere gila” (,,Piesni Papuszy”)zostal opublikowany w r. 1956 we Wroclawiu w tlumaczeniu z przedmowa Jerzego Ficowskiego – polskiego poety – znawcy zycia i kultury Rromów. Papusza umarla w r. 1988.
W sasiednic Czechach i Słowacji jest kilkunastu poetów , z których mozemy wymienic m.in:
Elene Lackova , Vojtecha Fabiana , Ondreja Peste , Bartomeja Daniela,Tere Fabionova, Frantiska Demetra , Dezidera Banie i zwlaszcza Margarite Reisnerova (tlumaczka Czechowa) , którzy wedlug oceny oficjalnej krytyki sa najzdolniejszymi twórcami.
We Francji i na Wegrzech zas uwage srodowisk kulturalnych przyciagaja rromscyprozaicy : Mateo Maximoff , urodzony w r. 1918 w Barcelonie , mieszkajacy w Paryzu , autor wielu utworów prozatorskich , prozatorskich których najbardziej znane sa powiesci : ,,Les Ursitory” ( Czarodziejki rumunskiego folkloru”- tlumaczone na ponad 20 jezyków), ,, Le Prix de la liberte”(,,Centa swobody”), Le septieme fille”(,,Siódma córka”) i ,,Savina” (,,Sawina”). Romska wersja powiesci ,,Ursitory” istnieje tylko w rekopisie.Podczas swego internowania w obozach faszystowskich we Francji , Mateo Maximoff napisal równiez kilkadziesiat poematów , ale prawie zaden nie zostal do tej pory opublikowany.
Na Wegrzech – Manyhert Lakatos (ur.1926 mieszkajacy w Budapeszcie) osiagnal miedzynarodowe uznanie swoja powiescia ,, Fustos Kepek” (,,Postacie z dymu” )- przetlumaczona na wiele jezyków , m. in. na francuski pt,, Nuaqes de fumee”, naniemiecki pt,, Bitterer Rauch ” i ostatnio takze na polski pt ,, Krajobraz widziany przez dym”.